ارزيابي تارنما(وبسايت)ها توسط کودکان و نوجوانان و کتابداران کودک و نوجوان
امروزه اينترنت با تمامي ويژگيها و جذابيتهاي خود، وسعت و گستردگي روزانه و تنوع اطلاعاتي و بسياري موارد ديگر توانسته خود را به عنوان معتبرترين و روزآمدترين منبع اطلاعاتي در دسترس همگان قرار دهد. آگاهي و توجه به اين نکته که هر کسي ميتواند بدون هيچگونه بازنگري و کنترلي به انتشار هرگونه مطلبي در اين شبکة عظيم بپردازد، ميتواند هشدار و تذکر کوچکي در نحوة استفاده و يافتن اطلاعات معتبر از اينترنت باشد. خوشبختانه براي اين کار ابزارها، معيارها و سياهههاي متفاوتي براي گروههاي سني و افراد مختلف تهيه شده است. يکي از اين گروهها کودکان و نوجوانان هستند که مقيد کردن آنها به مطالعة کتاب و ديگر محملهاي سنتي در عصر اطلاعات و ارتباطات، منطقي به نظر نميرسد. بنابراين در اين پژوهش ابتدا اهميت آشنايي با روشها و ابزارهاي متعدد ارزيابي صفحات وب بيان شده و سپس ابزاري براي آموزش نحوة ارزيابي تارنمها به کودکان و نوجوانان، معرفي شده و در نهايت کتابداران را با معيارهاي گزينش مناسبترين تارنمها براي اين گروه سني آشنا مينمايد.
1. مقدمه
در دنياي کنوني، با قدرتنمايي هر چه بيشتر فناوريهاي اطلاعاتي و ارتباطي و اهميت در دسترس داشتن اطلاعات در کمترين زمان، اين انديشه عموميت يافته که با در اختيار داشتن يک رايانه، امکان اتصال به اينترنت و زمان کافي، ميتوان معتبرترين و صحيحترين اطلاعات را (در هر زمينة موضوعي) از اينترنت بازيابي کرد. اين تصور از آنجا ناشي ميگردد که با ورود کليدواژة مورد نظر در قسمت جستجوي موتورهاي کاوش اينترنت و فشار يک دکمه، ميتوان به حجم عظيمي از اطلاعات دست يافت. قابليت دسترسپذيري، سرعت بالا و تعداد بيشمار مدارک بازيابي شده در اين روش، اين وسوسه را ايجاد خواهد کرد که ديگر روشهاي سنتي و کتابخانهاي در بازيابي اطلاعات به فراموشي سپرده خواهد شد و به اينترنت به عنوان معتبرترين منبع اتکا و اکتفا شود.
عدة زيادي اينترنت را يک کتابخانه مجازي يا رقومي (ديجيتالي) تصور ميکنند، در صورتي که اينترنت يکي از رسالتهاي اصلي کتابخانه را، که همانا گزينش معتبرترين اطلاعات است، زير پا گذاشته است. در دنياي اينترنت هر کسي ميتواند يک متخصص و پژوهشگر محسوب گردد و به انتشار انديشهها و نوشتههاي خود بدون تأييد از سوي سازمان يا مؤسسة معتبري بپردازد. به نظر انجمن کتابداران آمريکا «محيط وب مانند فروشگاهي است که در آن گزينههاي زيادي براي انتخاب و نه لزوماً سفارش و استفاده وجود دارد. گروهي از تارنماها توسط کارگزاران معتبر و گروهي ديگر تنها براي بيان نظرات و علايق شخصي ساخته شدهاند و همين امر باعث شده است که تشخيص مدارک ارزشمند از مدارکي که تنها به اتلاف وقت منجر ميشوند، دشوار باشد» (ALA 2007).
در کتابخانهها هميشه گزينش معتبرترين مدارک به عهده کتابداران است، ولي در محيط وب اين خود کاربر است که بايد اين وظيفه را به عهده بگيرد. واقعيت آن است که چنانچه کاربران قادر به شناخت و درک کيفيت مناسب براي يک تارنما نباشند، از برطرف ساختن نيازهاي اطلاعاتي خود عاجز خواهند بود. خوشبختانه اهميت اين مسأله باعث شده است که روشها و ابزارهاي متعددي براي ارزيابي صفحات وب پيشنهاد شود و به کاربران اينترنت در اين امر خطير ياري رسانند. تعدد و تنوع اين ابزارها به نوعي است که هم در زمينههاي موضوعي مختلف و هم با توجه به توانايي و مهارتهاي کاربران مختلف تهيه شدهاند. به عنوان نمونه، معيارهاي ارزيابي يک تارنما مربوط به گروه سني کودک و نوجوان با تارنمايي مربوط به بزرگسالان متفاوت است. همچنين معرفي معيارها براي بزرگسالان، متناسب با تجربيات و مهارتهاي آنان است که در بيشتر مواقع براي کودکان و نوجوانان قابل استفاده نيست. ولي با توجه به استفادة روزافزون قشر جوان از اينترنت، ضروري است که آنان نيز از روشهاي ارزيابي صفحات وب آگاه بوده و توانايي بهرهوري از آن را بياموزند. بنابراين ابتدا رهنمودهايي براي ارزيابي صفحات وب توسط کودکان و نوجوانان ارائه خواهد شد و سپس معيارهاي ارزيابي تارنماهاي آنان معرفي ميگردد.
2. سياهة بررسي کيفيت اطلاعات (QUICK)[i] براي کودکان و نوجوانان
تارنماي «QUICK» منبعي است براي کمک به کودکان و نوجوانان[ii] جهت ارزيابي اطلاعاتي که در اينترنت يافتهاند. اين تارنما با بهکارگيري نمونهها و پرسشهاي متعدد، اين فرصت را براي کودکان و نوجوانان فراهم ميآورد تا مفهوم کيفيت اطلاعات را براي خود تحليل کنند. هرچند بسياري از نمونهها در رابطه با بهداشت و پزشکي است ولي مفاهيم آنها در مورد هر موضوعي ميتواند به کار گرفته شود (QUICK 2007).
«QUICK» داراي 8 پرسش يا نقطه بررسي به قرار زير است که با پاسخ به آنها ميتوان به بررسي کيفيت اطلاعات تارنماها پرداخت.
1. آيا پديدآورنده تارنما مشخص است؟
2. آيا هدف تارنما روشن و واضح است؟
3. آيا تارنما به هدف خود دست يافته است؟
4. آيا تارنما براي من مناسب است؟
5. آيا اطلاعات تارنما معتبر بوده و ميتوان صحت آن را بررسي کرد؟
6. تارنما چه زماني ساخته شده است؟
7. آيا اطلاعات تارنما داراي سوگيري است؟
8. آيا تارنما، ديگر منابع قابل دسترس را به شما معرفي ميکند؟
در اين تارنما، توضيح هر يک از نقاط بررسي، همراه با تصاوير، پرسشها و جملاتي با رنگهاي متفاوت ارائه شده که باعث ايجاد شک و ترديد در کودکان و نوجوانان ميگردد و ذهن آنان را با موضوع مربوطه درگير مينمايد. همين امر، مهارتها و استعدادهاي کودکان و نوجوانان را در مسير تفکر انتقادي و يافتن اطلاعات با کيفيت پرورش و ارتقا ميبخشد.
اين تارنما به عنوان وسيلهاي آموزشي براي بهکارگيري در محيطهايي همچون کلاس درس، کتابخانه و مراکز رايانهاي و اينترنتي طراحي گشته و داراي اين قابليت است که در برنامههاي درسي نيز مورد استفاده قرار گيرد. براي استفاده از آن نه تنها لازم نيست که آموزگاران، کاربران حرفهاي اينترنت باشند بلکه حتي خود تارنما به آنها کمک ميکند تا بتوانند با کيفيتترين اطلاعات را در اينترنت بيابند و آن را به دانشآموزان خود نيز بياموزند. زيرا «QUICK»، گروهي از مشکلات را که احتمال مواجه شدن با آنها وجود دارد، بيان کرده و براي آنها راهحل پيشنهاد مينمايد و شما را براي برخورد با مشکلات آماده ميسازد.
استفاده از اين سياهة وارسي بسيار ساده بوده و حضور رنگهاي مختلف، تصاوير، امکانات راهبري و پيوندهاي مفيد نيز به سهولت استفاده از آن افزوده است. بهطور کلي براي هر نقطه بررسي، توضيحاتي همراه با پرسشها و جملات تفکر برانگيز و تصاوير و نمونههايي که به درک مطلب کمک ميکند، ارائه ميشود و در پايان به پارهاي نکات و مشکلات احتمالي در قالب پرسش اشاره کرده و با بيان پاسخ آنها در صفحهاي ديگر، امکان تفکر و چارهجويي را براي مخاطب فراهم ميسازد.
براي روشنتر شدن مطلب و نحوة استفاده از اين سياهة وارسي، در زير به دو نمونه (نقاط بررسي 5 و 6) به طور مختصر اشاره شده است.
• آيا اطلاعات تارنما معتبر بوده و ميتوان صحت آن را بررسي کرد؟
هنگامي که به يک تارنما رجوع ميکنيد، بسيار آسان است که به اطلاعات آن به علت ظاهر جذاب و وجود صدا و ديگر امکانات اعتماد کنيد متأسفانه هميشه اطلاعات اينترنتي قابل اطمينان نيست، اطلاعات اينترنت بر خلاف نشريات و برنامههاي تلويزيون، توسط گروهي از افراد براي تأييد صحت اطلاعات مورد بررسي قرار نميگيرد. پس لازم است كه اين كار توسط خود كاربران انجام گيرد.
تارنماهايي که داراي اطلاعات صحيح باشند در بيشتر موارد، منابعي را براي تأييد صحت اطلاعاتشان پيشنهاد مينمايند که اين منابع ممکن است کتاب، نشريه يا پيوند به تارنمايي ديگر باشد.
ادامه مطلب
